وقتی کودک در مدرسه نمی‌تواند از خودش دفاع کند، والدین معمولاً بین دو نگرانی قرار می‌گیرند: از یک طرف نمی‌خواهند فرزندشان همیشه کوتاه بیاید یا مورد آزار قرار بگیرد و از طرف دیگر نمی‌خواهند او را به دعوا، کتک‌کاری یا پرخاشگری تشویق کنند.
راه‌حل میان این دو، آموزش جرئت‌مندی است. جرئت‌مندی یعنی کودک بتواند خواسته، احساس و مرز خود را واضح و محترمانه بیان کند، بدون اینکه به دیگری توهین کند یا از حق خودش بگذرد.
این مهارت برای کودکان دبستانی اهمیت زیادی دارد؛ چون مدرسه یکی از اولین محیط‌هایی است که کودک باید در آن بدون حضور دائمی والدین از وسایل، نوبت، فضای شخصی و احساسات خودش مراقبت کند.
دفاع از خود در مدرسه دقیقاً یعنی چه؟
دفاع از خود فقط به موقعیت‌های دعوا یا کتک‌کاری مربوط نیست. کودک ممکن است در موقعیت‌های بسیار ساده‌تری نیز نیاز به دفاع از مرزهای خودش داشته باشد.
- هم‌کلاسی بدون اجازه وسیله او را برداشته است.
- کسی مرتب صحبت او را قطع می‌کند.
- دوستانش او را مجبور به انجام کاری می‌کنند که دوست ندارد.
- در بازی نوبتش رعایت نمی‌شود.
- کسی او را مسخره می‌کند.
- در یک فعالیت گروهی نظرش نادیده گرفته می‌شود.
دفاع سالم از خود یعنی کودک بتواند در چنین موقعیت‌هایی با صدای واضح و رفتار مناسب مرز خود را بیان کند و اگر مشکل ادامه داشت از یک بزرگ‌سال کمک بخواهد.
تفاوت جرئت‌مندی، پرخاشگری و کوتاه‌آمدن چیست؟
| نوع رفتار | نمونه |
|---|---|
| کوتاه‌آمدن | کودک ناراحت است اما چیزی نمی‌گوید و اجازه می‌دهد وسیله‌اش برداشته شود. |
| جرئت‌مندی | می‌گوید: «این وسیله مال من است. لطفاً قبل از برداشتن از من اجازه بگیر.» |
| پرخاشگری | وسیله را می‌کشد، هل می‌دهد یا توهین می‌کند. |
هدف والدین نباید تبدیل کودک آرام به یک کودک پرخاشگر باشد؛ بلکه باید به او ابزارهایی بدهند تا بدون خشونت از خودش دفاع کند.
چرا بعضی کودکان از خودشان دفاع نمی‌کنند؟
ترس از ناراحت‌کردن دیگران
بعضی کودکان تصور می‌کنند اگر مخالفت کنند دوستشان دیگر با آن‌ها بازی نمی‌کند.
ترس از دعوا
ممکن است کودک تصور کند هر اعتراض کوچکی حتماً به درگیری بزرگ منجر می‌شود.
نداشتن جمله مناسب
گاهی کودک دقیقاً می‌داند ناراحت است اما نمی‌داند چه باید بگوید.
خجالتی‌بودن یا اضطراب اجتماعی
صحبت‌کردن در لحظه اختلاف برای بعضی کودکان دشوارتر است.
عادت به حل‌شدن همه مشکلات توسط والدین
اگر بزرگ‌سال همیشه بلافاصله وارد شود، کودک فرصت کمی برای تمرین مذاکره و بیان خواسته پیدا می‌کند.
اعتمادبه‌نفس پایین
کودکی که ارزش خودش را کمتر از دیگران می‌بیند، ممکن است تصور کند حق اعتراض یا درخواست ندارد.
در این زمینه مطالعه مقاله تقویت اعتمادبه‌نفس دختران دبستانی می‌تواند مفید باشد.
۸ مهارت عملی برای آموزش دفاع از خود به کودک
۱. جمله‌های آماده تمرین کنید
در لحظه استرس، ساختن جمله جدید دشوار است. چند عبارت کوتاه را از قبل تمرین کنید.
- لطفاً وسایلم را بدون اجازه برندار.
- من این شوخی را دوست ندارم.
- نوبت من هنوز تمام نشده.
- این کار را متوقف کن.
- من با این موضوع موافق نیستم.
- من نمی‌خواهم این کار را انجام بدهم.
- اگر ادامه بدهی از معلم کمک می‌خواهم.
۲. روی لحن و حالت بدن کار کنید
کودک لازم نیست فریاد بزند. صدای واضح، نگاه مستقیم و ایستادن محکم می‌تواند پیام را قاطع‌تر کند.
۳. بازی نقش انجام دهید
والد می‌تواند نقش هم‌کلاسی را بازی کند و موقعیت‌های واقعی را تمرین کند:
«من مدادت را بدون اجازه برداشتم. تو چه می‌گویی؟»
این تمرین باعث می‌شود پاسخ مناسب در موقعیت واقعی سریع‌تر به ذهن کودک برسد.
۴. حق گفتن «نه» را به رسمیت بشناسید
اگر کودک در خانه اجازه نداشته باشد هیچ‌وقت مخالفت کند، انتظار اینکه در مدرسه بتواند مرز خودش را بیان کند دشوار می‌شود.
۵. اجازه دهید بعضی اختلاف‌ها را خودش حل کند
در اختلاف‌های کوچک فوراً وارد نشوید. ابتدا بپرسید:
خودت چه راهی برای حل این موضوع به ذهنت می‌رسد؟
۶. تفاوت گزارش‌دادن و «خبرچینی» را توضیح دهید
اگر کسی آسیب می‌زند، تهدید می‌کند یا رفتارش با درخواست کودک متوقف نمی‌شود، کمک‌خواستن از معلم خبرچینی نیست.
۷. احساس را نام‌گذاری کنید
کودک باید بتواند بگوید:
- عصبانی‌ام.
- ناراحت شدم.
- احساس کردم نوبتم رعایت نشد.
- از این رفتار ترسیدم.
وقتی احساس روشن‌تر می‌شود، احتمال رفتار تکانشی کمتر خواهد شد.
۸. بعد از هر موقعیت، بازبینی کنید
به‌جای سرزنش، بپرسید:
- چه اتفاقی افتاد؟
- چه گفتی؟
- کدام قسمت جواب داد؟
- دفعه بعد چه جمله‌ای بهتر است؟
آیا به کودک بگوییم «اگر زد، تو هم بزن»؟
این توصیه یکی از رایج‌ترین واکنش‌های والدین است، اما معمولاً بهترین آموزش نیست.
زدن متقابل می‌تواند شدت درگیری را بیشتر کند و کودک را وارد چرخه‌ای کند که کنترل آن دشوارتر است.
بهتر است به کودک بیاموزیم:
- فاصله بگیرد.
- با صدای واضح درخواست توقف کند.
- از موقعیت خارج شود.
- در صورت ادامه رفتار از معلم یا مربی کمک بگیرد.
اگر موقعیت خطرناک است، اولویت همیشه خروج از خطر و کمک‌گرفتن است.
اگر کودک در مدرسه کتک می‌خورد چه کنیم؟
وقتی مسئله از یک اختلاف ساده عبور کرده و کودک مرتب مورد آسیب قرار می‌گیرد، دیگر فقط آموزش جرئت‌مندی کافی نیست.
ابتدا اطلاعات دقیق جمع کنید:
- چه کسی این رفتار را انجام می‌دهد؟
- چند بار تکرار شده است؟
- کجا اتفاق می‌افتد؟
- آیا بزرگ‌سالی شاهد بوده است؟
- کودک هنگام اتفاق چه می‌کند؟
سپس موضوع را با مدرسه مطرح کنید. در چنین شرایطی نباید تمام مسئولیت روی دوش کودک گذاشته شود.
برای بررسی دقیق‌تر می‌توانید مقاله دعوا در مدرسه را نیز مطالعه کنید.
اگر کودک می‌گوید «نمی‌توانم جوابش را بدهم» چه بگوییم؟
از جمله‌هایی مانند «چرا این‌قدر ضعیفی؟» یا «من جای تو بودم جوابش را می‌دادم» خودداری کنید.
بهتر است بگویید:
می‌فهمم آن لحظه سخت بوده. بیا با هم تمرین کنیم اگر دوباره اتفاق افتاد چه جمله‌ای می‌توانی بگویی.
این پاسخ هم احساس کودک را می‌پذیرد و هم او را به سمت مهارت‌آموزی می‌برد.
چگونه جرئت‌مندی را در خانه تمرین کنیم؟
بخش زیادی از جرئت‌مندی در خانه شکل می‌گیرد.
اجازه مخالفت محترمانه بدهید
کودک بتواند بگوید:
من این غذا را دوست ندارم.
یا:
الان دوست ندارم درباره این موضوع صحبت کنم.
نظرش را بپرسید
در تصمیم‌های کوچک خانوادگی فرصت انتخاب ایجاد کنید.
به مرزهای جسمی احترام بگذارید
اگر کودک دوست ندارد کسی او را ببوسد یا بغل کند، مجبورکردن او پیام متناقضی درباره حق تعیین مرز منتقل می‌کند.
خودتان الگوی جرئت‌مندی باشید
کودک ببیند شما نیز بدون توهین می‌توانید مخالفت یا درخواست خود را بیان کنید.
چه زمانی باید مدرسه را درگیر کنیم؟
در موارد زیر بهتر است فقط به تمرین خانگی اکتفا نکنید:
- رفتار آزاردهنده مکرر است.
- کودک از رفتن به مدرسه می‌ترسد.
- آسیب جسمی وجود دارد.
- چند کودک علیه یک نفر رفتار می‌کنند.
- تهدید وجود دارد.
- کودک نمی‌تواند از موقعیت دور شود.
- وسایلش مرتب آسیب می‌بینند یا گم می‌شوند.
این موارد می‌توانند نشانه‌ای باشند که موضوع از یک اختلاف معمولی فراتر رفته است.
نقش امنیت روانی مدرسه در دفاع از خود کودک
کودک زمانی راحت‌تر از خودش دفاع می‌کند که مطمئن باشد بعد از کمک‌خواستن جدی گرفته می‌شود.
اگر دانش‌آموز تصور کند معلم به او می‌گوید «خودت حلش کن» یا از گزارش مشکل خجالت‌زده شود، ممکن است سکوت کند.
به همین دلیل، هنگام انتخاب مدرسه دخترانه بهتر است از نحوه رسیدگی به اختلاف، قلدری و شکایت دانش‌آموزان سؤال کنید.
در مقاله امنیت روانی در مدرسه دخترانه معیارهای بیشتری برای بررسی این موضوع آمده است.
اگر کودک خیلی آرام و کم‌حرف است، باید نگران باشیم؟
نه لزوماً. آرام‌بودن یا درون‌گرابودن به معنی ضعف نیست.
هدف این نیست که کودک پرحرف شود؛ کافی است بتواند وقتی لازم است خواسته و مرز خودش را بیان کند.
اگر کودک در جمع‌های جدید دیرتر صحبت می‌کند اما در موقعیت ضروری می‌تواند کمک بخواهد یا مخالفت کند، این ویژگی لزوماً مشکل محسوب نمی‌شود.
چه زمانی به کمک تخصصی نیاز داریم؟
اگر کودک به دلیل ترس شدید نمی‌تواند از خودش دفاع کند، از مدرسه یا جمع‌های اجتماعی دوری می‌کند، دائماً خود را ناتوان می‌بیند یا اضطراب شدیدی دارد، مشورت با متخصص کودک می‌تواند مفید باشد.
همچنین اگر کودک بارها هدف آزار قرار می‌گیرد، علاوه بر حمایت روانی از او، خود محیط آموزشی نیز باید موضوع را جدی پیگیری کند.
جمع‌بندی
دفاع از خود به معنی دعواکردن یا کتک‌زدن نیست. هدف، آموزش جرئت‌مندی است؛ یعنی کودک بتواند محترمانه اما واضح بگوید چه چیزی را قبول ندارد.
جمله‌های آماده، بازی نقش، حق گفتن «نه»، فرصت حل اختلاف‌های کوچک و آموزش زمان مناسب برای کمک‌گرفتن می‌توانند این مهارت را تقویت کنند.
هم‌زمان باید مراقب باشیم تمام مسئولیت محافظت از کودک را روی خودش نگذاریم. وقتی رفتار آزاردهنده تکرار می‌شود، قدرت دو طرف برابر نیست یا امنیت کودک در خطر است، مداخله بزرگ‌سال و مدرسه ضروری است.
اگر افرادخت را به‌عنوان گزینه آموزشی برای فرزندتان بررسی می‌کنید، می‌توانید هنگام بازدید درباره شیوه مدیریت اختلاف‌ها، قلدری، آموزش مهارت‌های اجتماعی و نحوه حمایت مربیان از کودکان سؤال کنید. برای آشنایی بیشتر می‌توانید از سامانه پیش‌ثبت‌نام افرادخت استفاده کنید.
سؤالات متداول درباره دفاع از خود در مدرسه
اگر کودکم در مدرسه از خودش دفاع نمی‌کند چه کنم؟
ابتدا علت را پیدا کنید و سپس جمله‌های کوتاه و قاطع، بازی نقش و درخواست کمک از بزرگ‌سال را با او تمرین کنید.
آیا باید به کودک بگوییم اگر کسی او را زد، او هم بزند؟
بهتر است اولویت را روی فاصله‌گرفتن، توقف کلامی و کمک‌خواستن بگذاریم. زدن متقابل می‌تواند درگیری را شدیدتر کند.
چگونه جرئت‌مندی را به کودک یاد بدهیم؟
به او حق انتخاب و مخالفت محترمانه بدهید، جمله‌های مشخص تمرین کنید و اجازه دهید برخی مشکلات ساده را خودش حل کند.
آیا کودک خجالتی نمی‌تواند از خودش دفاع کند؟
خیر. خجالتی‌بودن مانع جرئت‌مندی نیست. حتی یک کودک کم‌حرف می‌تواند یاد بگیرد در موقعیت‌های مهم واضح و قاطع صحبت کند.
چه زمانی باید درباره مشکل با مدرسه صحبت کنیم؟
وقتی رفتار آزاردهنده تکرار می‌شود، آسیب جسمی یا تهدید وجود دارد یا کودک به دلیل آن از مدرسه می‌ترسد، لازم است مدرسه در جریان قرار بگیرد.
