یکی از ناراحت‌کننده‌ترین جمله‌هایی که والدین ممکن است از فرزندشان بشنوند این است: «هیچ‌کس من را توی بازی راه نداد» یا «دوستام نمی‌خوان با من باشن».
کنار گذاشته‌شدن از جمع برای کودک فقط یک اتفاق ساده در زنگ تفریح نیست. احساس تعلق به گروه در سال‌های دبستان اهمیت زیادی پیدا می‌کند و طردشدن می‌تواند روی اعتمادبه‌نفس، انگیزه رفتن به مدرسه و حتی نگاه کودک به خودش اثر بگذارد.
بااین‌حال، هر بار که کودکی در یک بازی شرکت داده نمی‌شود به معنی طرد اجتماعی نیست. گاهی اختلافی کوتاه، تغییر گروه یا یک سوءتفاهم رخ داده است. مسئله زمانی جدی‌تر می‌شود که کنار گذاشته‌شدن تکراری، هدفمند و همراه با احساس تنهایی یا ترس باشد.
در این مقاله بررسی می‌کنیم والدین چگونه تفاوت میان یک اختلاف عادی و طرد اجتماعی را تشخیص دهند و چه زمانی بهتر است کودک خودش مسئله را حل کند یا بزرگ‌سالان وارد شوند.
طرد اجتماعی در کودکان یعنی چه؟
طرد اجتماعی زمانی اتفاق می‌افتد که کودک به‌طور مکرر از یک گروه، بازی یا رابطه کنار گذاشته شود و احساس کند امکان ورود یا مشارکت ندارد.
این رفتار ممکن است آشکار باشد:
تو حق نداری با ما بازی کنی.
یا شکل غیرمستقیم‌تری داشته باشد:
- کودکان هر بار بازی را با آمدن او تغییر می‌دهند.
- برای جشن یا فعالیت گروهی همه دعوت می‌شوند جز او.
- دوستان عمداً جواب سلام یا پیامش را نمی‌دهند.
- در کار گروهی مرتب نادیده گرفته می‌شود.
- برای ادامه دوستی شرط‌هایی برای او تعیین می‌شود.
آیا هر کنار گذاشته‌شدنی طرد اجتماعی است؟
خیر. کودکان حق دارند گاهی با افراد متفاوتی بازی کنند یا حتی نخواهند در یک لحظه فرد دیگری وارد بازی آن‌ها شود.
مثلاً اگر سه کودک یک بازی مشخص را شروع کرده‌اند و یک بار دوست دیگری را وارد نمی‌کنند، لزوماً به معنی طرد اجتماعی نیست.
برای تشخیص بهتر، سه سؤال مهم مطرح کنید:
- آیا این اتفاق مرتب تکرار می‌شود؟
- آیا چند کودک به‌صورت هماهنگ یک نفر را کنار می‌گذارند؟
- آیا هدف رفتار ناراحت‌کردن یا کنترل کودک است؟
هرچه پاسخ این سؤال‌ها بیشتر مثبت باشد، موضوع نیازمند توجه بیشتری است.
چرا کودکان یکدیگر را از جمع کنار می‌گذارند؟
اختلاف و ناراحتی کوتاه‌مدت
ممکن است یک دعوای ساده باعث شود کودکان چند روز از یکدیگر فاصله بگیرند.
شکل‌گیری گروه‌های بسته
بعضی گروه‌ها به‌تدریج قوانین نانوشته‌ای پیدا می‌کنند و ورود افراد جدید دشوار می‌شود.
رقابت و حسادت
گاهی موفقیت در درس، ورزش یا رابطه با یک دوست می‌تواند زمینه حسادت و کنار گذاشته‌شدن را ایجاد کند.
در این زمینه مقاله حسادت بین دوستان در کودکان می‌تواند مکمل مناسبی باشد.
تفاوت علایق یا سبک ارتباط
کودکی که علایق متفاوتی دارد یا در شروع گفتگو مشکل دارد ممکن است کمتر وارد گروه شود، بدون اینکه دیگران الزاماً قصد آزار او را داشته باشند.
کنترل‌گری یک کودک
گاهی یک دانش‌آموز تعیین می‌کند چه کسی اجازه دارد عضو گروه باشد و بقیه کودکان نیز از او پیروی می‌کنند.
قلدری اجتماعی
اگر کنار گذاشتن هدفمند، تکراری و با هدف آسیب‌زدن یا اعمال قدرت باشد، ممکن است با نوعی قلدری اجتماعی روبه‌رو باشیم.
نشانه‌های طرد اجتماعی در مدرسه
کودک همیشه مستقیم درباره کنار گذاشته‌شدن صحبت نمی‌کند. بعضی نشانه‌ها ممکن است در خانه دیده شوند:
- می‌گوید زنگ تفریح تنهاست.
- نام دوستان قبلی را دیگر نمی‌آورد.
- تمایلش به رفتن به مدرسه کاهش پیدا می‌کند.
- قبل از مدرسه دل‌درد یا سردرد می‌گیرد.
- می‌گوید «هیچ‌کس من را دوست ندارد».
- از جشن‌ها یا فعالیت‌های گروهی ناراحت برمی‌گردد.
- اعتمادبه‌نفسش کاهش پیدا کرده است.
- بیش از حد تلاش می‌کند دیگران را راضی نگه دارد.
وقتی کودک می‌گوید «کسی من را توی بازی راه نمی‌دهد» چه کنیم؟
اولین کار، شنیدن است؛ نه حل فوری مسئله.
به‌جای اینکه بگویید:
خب برو با یکی دیگه بازی کن.
می‌توانید بگویید:
به نظر می‌رسد خیلی ناراحت شدی. دقیقاً چه اتفاقی افتاد؟
بعد از کودک بخواهید اتفاق را مرحله‌به‌مرحله تعریف کند:
- چه کسانی حضور داشتند؟
- چه چیزی گفته شد؟
- این اولین بار بود یا قبلاً هم اتفاق افتاده؟
- تو چه واکنشی نشان دادی؟
- آیا معلم یا مربی متوجه شد؟
چه کارهایی والدین نباید انجام دهند؟
فوراً به مدرسه حمله نکنید
قبل از جمع‌آوری اطلاعات، نتیجه‌گیری قطعی می‌تواند مسئله را پیچیده‌تر کند.
کودک را مقصر ندانید
جمله‌هایی مثل «حتماً خودت یک کاری کردی» باعث می‌شود کودک دفعه بعد مشکلش را مطرح نکند.
بلافاصله دوست جدید برای او پیدا نکنید
هدف این نیست که والدین روابط کودک را مدیریت کنند؛ بلکه باید مهارت ارتباط و حل مسئله را تقویت کنند.
نگویید «مهم نیست»
برای کودک، تعلق به گروه می‌تواند بسیار مهم باشد. کوچک‌شمردن احساسش کمکی به حل مسئله نمی‌کند.
۷ راهکار برای کمک به کودک طردشده
۱. اعتمادبه‌نفس را از دوستی جدا کنید
به کودک یادآوری کنید اینکه یک گروه او را نپذیرفته، ارزش او را تعیین نمی‌کند.
برای تقویت این بخش می‌توانید از راهکارهای مقاله اعتمادبه‌نفس دختران دبستانی استفاده کنید.
۲. مهارت شروع گفتگو را تمرین کنید
بعضی کودکان نمی‌دانند چگونه وارد یک بازی یا گفتگو شوند.
عبارت‌های ساده تمرین کنید:
- می‌تونم با شما بازی کنم؟
- این بازی چطوریه؟
- دوست دارید با هم این کار رو انجام بدیم؟
۳. فقط روی یک گروه تمرکز نکنید
اگر کودک تمام تلاشش را صرف ورود به یک گروه بسته کند، احتمال احساس شکست بیشتر می‌شود.
کمک کنید فرصت ارتباط با افراد دیگر را هم ببیند.
۴. دوستی‌های دونفره را تقویت کنید
برای بعضی کودکان ارتباط یک‌به‌یک بسیار آسان‌تر از ورود مستقیم به گروه بزرگ است.
۵. فعالیت‌های مشترک پیدا کنید
ورزش، هنر، بازی یا پروژه مشترک می‌تواند شروع ارتباط را آسان‌تر کند.
۶. جرئت‌مندی را تمرین کنید
اگر کودک تحقیر یا کنترل می‌شود، باید بتواند مرز خودش را بیان کند.
مقاله آموزش دفاع از خود و جرئت‌مندی در مدرسه برای این موضوع مناسب است.
۷. روند را در طول زمان بررسی کنید
یک روز بد را با یک الگوی چند هفته‌ای یکسان ندانید. آنچه اهمیت دارد تکرار و شدت مسئله است.
چه زمانی باید معلم را در جریان بگذاریم؟
اگر کنار گذاشته‌شدن تکرار می‌شود یا کودک به دلیل آن از مدرسه می‌ترسد، بهتر است معلم در جریان باشد.
گفتگو را با اتهام شروع نکنید.
مثلاً بگویید:
فرزندم در چند روز اخیر گفته هنگام زنگ تفریح چند بار از بازی گروه کنار گذاشته شده است. می‌خواستم بدانم شما چه چیزی در روابط بچه‌ها مشاهده کرده‌اید.
این جمله امکان بررسی مشترک را ایجاد می‌کند.
اگر معلم بگوید «بچه‌ها هستند، خودشان حل می‌کنند» چه کنیم؟
بعضی اختلاف‌ها واقعاً بهتر است توسط کودکان حل شوند؛ اما اگر طرد تکراری، هماهنگ و آسیب‌زننده است، فقط واگذارکردن موضوع به کودک کافی نیست.
می‌توانید مشخص‌تر بپرسید:
- آیا این رفتار را خودتان دیده‌اید؟
- در زنگ تفریح چه کسی نظارت می‌کند؟
- آیا امکان تغییر گروه‌های فعالیت وجود دارد؟
- چه زمانی دوباره شرایط را بررسی کنیم؟
آیا باید با والدین کودکان دیگر صحبت کنیم؟
در بیشتر موارد بهتر است ابتدا مسئله از مسیر مدرسه بررسی شود، به‌خصوص اگر اتفاق در محیط آموزشی رخ داده است.
تماس مستقیم و هیجانی با خانواده کودک دیگر ممکن است اختلاف بزرگ‌سالان را به روابط کودکان اضافه کند.
اگر نیاز به گفت‌وگوی مستقیم وجود دارد، بهتر است گفتگو بدون اتهام و روی رفتار مشخص متمرکز باشد.
اگر کودک برای پذیرفته‌شدن هر کاری انجام می‌دهد چه کنیم؟
بعضی کودکان برای اینکه از گروه بیرون نمانند، وسایلشان را می‌بخشند، خواسته دیگران را همیشه قبول می‌کنند یا رفتارهایی انجام می‌دهند که خودشان دوست ندارند.
در این شرایط باید روی مرزبندی کار شود.
مقاله آموزش نه گفتن و مرزبندی به کودکان می‌تواند در این زمینه کمک‌کننده باشد.
به کودک توضیح دهید دوستی سالم نباید به این شرط باشد که همیشه خواسته دیگران را قبول کند.
طرد اجتماعی چه ارتباطی با قلدری دارد؟
هر کنار گذاشته‌شدنی قلدری نیست. اما اگر یک یا چند کودک به‌طور مداوم و آگاهانه از طرد اجتماعی برای آزار یا اعمال قدرت استفاده کنند، مسئله جدی‌تر می‌شود.
نشانه‌هایی مانند تهدید، شایعه‌پراکنی، تحقیر و دعوت عمدی دیگران به کنار گذاشتن یک کودک باید جدی گرفته شوند.
محیط مدرسه چه نقشی در کاهش طرد اجتماعی دارد؟
یک محیط آموزشی نمی‌تواند تمام کودکان را مجبور کند با یکدیگر دوست باشند، اما می‌تواند فرصت‌های ارتباط سالم ایجاد کند.
برای مثال:
- گروه‌های فعالیت را مرتب تغییر دهد.
- مهارت‌های اجتماعی را آموزش دهد.
- قلدری و تحقیر را جدی بگیرد.
- همکاری را به رقابت دائمی ترجیح دهد.
- برای دانش‌آموزان تازه‌وارد حمایت ایجاد کند.
هنگام بررسی یک مدرسه دخترانه می‌توانید درباره مدیریت روابط اجتماعی و اختلاف بین دانش‌آموزان سؤال کنید.
موضوع امنیت روانی در مدرسه دخترانه نیز مستقیماً با این مسئله مرتبط است.
اگر کودک هیچ دوستی در مدرسه ندارد چه کنیم؟
نداشتن دوست صمیمی در یک مقطع کوتاه لزوماً نشانه مشکل جدی نیست. بعضی کودکان برای ایجاد رابطه به زمان بیشتری نیاز دارند.
اما اگر کودک مدت طولانی کاملاً تنهاست و از این وضعیت ناراحت است، بهتر است بررسی کنید مشکل در شروع ارتباط، اضطراب، اختلاف‌های تکراری یا فضای گروهی کلاس است.
چه زمانی باید از متخصص کمک بگیریم؟
اگر طرد اجتماعی باعث اضطراب شدید، افت اعتمادبه‌نفس، امتناع از مدرسه، مشکلات خواب یا انزوای طولانی شده است، مشورت با متخصص کودک می‌تواند مفید باشد.
جمع‌بندی
کنار گذاشته‌شدن از جمع برای کودک دردناک است، اما هر اختلاف یا بازی‌نکردن کوتاه‌مدتی به معنی طرد اجتماعی نیست.
به تکرار، هدفمندبودن و تأثیر رفتار روی کودک توجه کنید. ابتدا تجربه او را بشنوید و قبل از حل مسئله، اطلاعات کافی جمع کنید.
در اختلاف‌های ساده به کودک فرصت حل مسئله بدهید؛ اما اگر طردشدن مداوم، تحقیر یا ترس از مدرسه ایجاد شده است، لازم است معلم و محیط آموزشی نیز وارد شوند.
اگر افرادخت را به‌عنوان گزینه آموزشی فرزندتان بررسی می‌کنید، می‌توانید هنگام آشنایی با مجموعه درباره فعالیت‌های گروهی، حمایت از دانش‌آموزان تازه‌وارد و شیوه رسیدگی به اختلاف‌های اجتماعی سؤال کنید. برای اطلاعات بیشتر می‌توانید از سامانه پیش‌ثبت‌نام افرادخت استفاده کنید.
سؤالات متداول درباره طرد اجتماعی کودکان
اگر کودک را در بازی راه ندهند، آیا این قلدری است؟
نه لزوماً. یک اتفاق منفرد می‌تواند بخشی از روابط طبیعی کودکان باشد. تکرار، هدف آسیب‌زدن و عدم توازن قدرت موضوع را جدی‌تر می‌کنند.
اگر دخترم می‌گوید هیچ‌کس با او دوست نمی‌شود چه کنم؟
ابتدا دقیقاً بررسی کنید در چه موقعیت‌هایی تنها می‌ماند و آیا مسئله مربوط به یک گروه خاص است یا بیشتر روابط او را شامل می‌شود.
آیا باید خودم برای کودک دوست پیدا کنم؟
بهتر است به جای مدیریت کامل روابط، فرصت ارتباط و تمرین مهارت‌های اجتماعی ایجاد کنید.
چه زمانی باید با معلم صحبت کنم؟
وقتی کنار گذاشته‌شدن تکرار می‌شود، کودک از مدرسه می‌ترسد یا رفتار همراه با تحقیر و تهدید است، بهتر است معلم در جریان قرار بگیرد.
چگونه اعتمادبه‌نفس کودک طردشده را حفظ کنیم؟
ارزش کودک را از پذیرش یک گروه جدا کنید، نقاط قوتش را ببینید و فرصت ارتباط با افراد و گروه‌های متفاوت ایجاد کنید.
